Thông tin truy cập
 
Số lượt truy cập : 344542
Khách trực tuyến : 1339
Thành viên trực tuyến : 9
 
Kinh tế tri thức và thực hiện phát triển kinh tế tri thức ở nước ta
31/10/2012 - 11:23

KINH TẾ TRI THỨC VÀ THỰC HIỆN PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở NƯỚC TA

Sự ra đời và phát triển của kinh tế tri thức là xu thế khách quan của kinh tế thị trường. Nhưng nhận thức chủ quan khác nhau thì sẽ có thái độ khác nhau đối với kinh tế tri thức, nên kinh tế tri thức có thể trở thành cơ hội phát triển chưa từng có đối với nước này, cũng có thể là thách thức sống còn với nước khác. Tất cả tùy thuộc vào thái độ của bộ máy cầm quyền.

Hiện nay đã có 38 nước với GDP/người đạt mức 20.000 USD chủ yếu là vận dụng kinh tế tri thức. Còn những nước dựa vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ để phát triển thì đang đi vào bế tắc. Tình hình đó cho thấy, nhận thức đúng về kinh tế tri thức là một tiêu chí của những người lãnh đạo hiện nay.

I - Nhận thức lý luận về kinh tế tri thức

Hiện nay, thông qua toàn cầu hóa kinh tế, kinh tế tri thức đang lan tỏa mạnh. Thực tiễn ấy giúp chúng ta nhận thức đúng hơn về bản chất, cấu trúc và hình thức vận động của kinh tế tri thức.

1 - Để có nhận thức lý luận về kinh tế tri thức một cách đúng đắn, cần phải bắt đầu từ phương pháp luận khoa học, nhất là đối với Việt Nam - một nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Kinh tế tri thức là xu hướng tất yếu của quá trình phát triển kinh tế thị trường mấy trăm năm qua. Bản chất của kinh tế thị trường là xã hội hóa lao động và sản xuất ngày càng sâu sắc cả về chiều rộng và chiều sâu, mà giai đoạn lịch sử đầu gắn liền với chủ nghĩa tư bản. Sau cuộc cách mạng kỹ thuật thế kỷ XVIII, nền kinh tế thị trường hiện đại phát triển đầy biến động và nhanh dần, nó để lại đằng sau những gì là lỗi thời về cơ sở kỹ thuật, về quan hệ kinh tế, xã hội và thể chế chính trị. Đồng thời, nó cũng luôn phát hiện ra những lực lượng sản xuất mới, những quan hệ kinh tế, xã hội, chính trị mới để không ngừng phát triển. Do đó, kinh tế thị trường không ngừng mở rộng không gian sản xuất và trao đổi, từ phạm vi vùng, miền ra phạm vi quốc gia, khu vực và toàn cầu.

Trong thực tiễn, bản chất kinh tế thị trường luôn gắn liền với hình thái lịch sử về quan hệ sản xuất và thể chế chính trị. Chỉ có quan niệm duy vật lịch sử mới giúp ta nhận thức đúng cơ sở chung của kinh tế thị trường ở các giai đoạn khác nhau. C. Mác đã từng chỉ rõ về phương pháp luận: Nếu người ta trút bỏ tính chất đặc trưng tư bản chủ nghĩa của tiền công, cũng như của giá trị thặng dư, của lao động cần thiết cũng như của lao động thặng dư, thì tất cả hình thái biến mất và chỉ còn lại là cơ sở của chúng, những cơ sở này là chung cho tất cả mọi phương thức sản xuất xã hội. Đây là căn cứ để chúng ta nhận thức đúng về kinh tế thị trường và giai đoạn cao là kinh tế tri thức. Chỉ có nắm chắc những cơ sở chung mới có khả năng vận dụng vào thực tiễn có hiệu quả.

Thực tiễn cho thấy: Không nhận thức đúng kinh tế thị trường thì khó nhận thức đúng kinh tế tri thức, càng không thể vận dụng kinh tế tri thức.

2 - Xu hướng phát triển lực lượng sản xuất hiện đại tất yếu đi đến ra đời kinh tế tri thức

Thực tiễn phát triển lực lượng sản xuất hiện đại khoảng 300 năm qua cho thấy, sức sống và trình độ phát triển lực lượng sản xuất hiện đại đều bắt nguồn từ trình độ xã hội hóa, tạo ra mối quan hệ giữa các nguồn lực xã hội với các nhu cầu xã hội. Bởi vì, khi sản xuất và tiêu dùng ngày càng có tính chất xã hội thì sẽ đánh thức mọi tiềm năng về vật chất và trí tuệ của xã hội vào phát triển kinh tế thị trường. Mức độ khai thác các tiềm năng vật chất của xã hội thể hiện rõ ở quy mô phát triển của lực lượng sản xuất, còn mức độ huy động và sử dụng tốt các tiềm năng trí tuệ của xã hội lại là chỉ số về chất lượng và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại. Do tương tác thường xuyên giữa các nguồn lực xã hội với các nhu cầu xã hội nên lực lượng sản xuất hiện đại luôn phát triển.

Sự vận động của lực lượng sản xuất trong kinh tế thị trường cho thấy: mức độ huy động và sử dụng tiềm năng trí tuệ của xã hội có ý nghĩa quyết định mức độ khai thác và hiệu quả của tiềm năng vật chất của xã hội. Vì vậy, trong các nền kinh tế thị trường trên thế giới hiện có hai xu hướng phát triển khác nhau:

Một là, những nền kinh tế thị trường dựa chủ yếu vào huy động và sử dụng tiềm năng trí tuệ của quốc gia và thế giới. Đây là những nước hiện nay đã bước vào giai đoạn kinh tế tri thức.

Hai là, những nền kinh tế thị trường chủ yếu dựa vào khai thác tiềm năng vật chất (về tài nguyên và lao động giản đơn). Đây là những nước đang phát triển và kém phát triển, thường thiệt nhiều trong cạnh tranh thị trường, có nhiều nguy cơ là "bãi rác" của các nước phát triển trong hợp tác đầu tư nước ngoài.

3 - Vai trò ngày càng tăng của lao động tri thức là cơ sở chung của tiến trình từ giai đoạn kinh tế công nghiệp lên giai đoạn kinh tế tri thức

Lực lượng sản xuất hiện đại bao gồm hai bộ phận: Cơ sở vật chất - kỹ thuật và lực lượng lao động sản xuất và tổ chức quản lý kinh doanh. Lịch sử phát triển kinh tế thị trường hiện đại luôn gắn liền với lịch sử diễn ra các cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật. Cuộc cách mạng đầu tiên (thế kỷ XVII, XVIII) đã xác lập cơ sở kỹ thuật cơ khí, hình thành lực lượng lao động cơ khí và tổ chức kinh doanh trong nền kinh tế công nghiệp hiện đại. Cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật thứ hai (cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷXX) đã nâng cơ sở kỹ thuật cơ khí lên trình độ nửa tự động hóa và hình thành hệ thống tổ chức quản lý mới, dưới hình thức các tập đoàn, đưa chủ nghĩa tư bản lên giai đoạn độc quyền, bắt đầu ở nước Đức. Kinh tế thị trường với các tập đoàn tư bản đã phát triển ở cả phạm vi khu vực và thế giới. Cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật lần thứ ba vào cuối thế kỷ XX đã thực hiện một cuộc cách mạng trong cơ sở vật chất kỹ thuật, trong lực lượng lao động và tổ chức quản lý kinh tế thị trường, bắt đầu hình thành kinh tế tri thức.

Nhìn từ chiều sâu của tiến trình lịch sử phát triển nói trên, người ta thấy rõ vai trò ngày càng tăng của lao động tri thức. Cùng với quá trình hình thành cơ sở vật chất - kỹ thuật của nền kinh tế tri thức là sự hình thành lực lượng lao động mới, được gọi là lao động tri thức vừa có tính chất chuyên nghiệp, vừa có tính chất liên ngành, tiêu biểu cho giai đoạn "khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp".

Hiện nay, cơ sở vật chất - kỹ thuật mới và cơ cấu lao động xã hội mới của nền kinh tế tri thức vẫn còn vận động trong quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản. Nhưng xét về tiến trình lịch sử, cơ sở kinh tế - xã hội ấy không phải là cơ sở của chủ nghĩa tư bản, mà của một xã hội hậu tư bản đang lớn mạnh trong lòng chủ nghĩa tư bản. Các cuộc khủng hoảng từ nay trở đi không chỉ là khủng hoảng kinh tế- tài chính, mà thực chất là khủng hoảng thể chế kinh tế chính trị tư bản chủ nghĩa.

4 - Sự phát triển tự do của mỗi người

Trong kinh tế thị trường, quá trình xã hội hóa lao động và sản xuất cùng với sự cạnh tranh đã tạo ra khả năng phát triển của các tập thể và các cá nhân. Đây là một ưu thế của kinh tế thị trường mà các hình thái kinh tế khác không có.

Nhưng khả năng phát triển của tập thể và cá nhân chỉ bộc lộ dần dần theo các nấc thang phát triển của kinh tế thị trường. Khả năng và giới hạn phát triển này dựa trên cơ sở kinh tế của nó là quy mô giá trị gia tăng đủ lớn và sự phân phối phù hợp với yêu cầu kinh tế thị trường. Sự ra đời của các công ty cổ phần một cách phổ biến từ nửa cuối thế kỷ XX chỉ rõ điều đó. Trong công ty cổ phần, số công nhân trở thành cổ đông ngày càng tăng (hiện nay nhiều người dân ngoài công ty cũng trở thành cổ đông). Cùng với sự phát triển của công ty cổ phần thì sở hữu cá nhân của người lao động trở thành phổ biến, xóa bỏ dần "tính chất vô sản" của người lao động. Ngoài ra, trong công ty cổ phần còn có quỹ đầu tư phát triển ngày càng lớn. Đây là số vốn không chia, nên hình thành sở hữu tập thể hay sở hữu xã hội. Như vậy, kinh tế thị trường ở giai đoạn công ty cổ phần đã làm biến đổi sâu sắc sở hữu tư bản, do sự hình thành sở hữu cá nhân của người lao động và sở hữu tập thể.

Xu thế hình thành cơ sở kinh tế cho sự phát triển tự do của mỗi người và của cộng đồng nói trên đạt được chất lượng mới trong nền kinh tế tri thức, do những ưu thế của kinh tế tri thức đem lại như: Kinh tế tri thức đạt được năng suất lao động cao chưa từng có, thúc đẩy sự tăng nhanh sở hữu cá nhân và sở hữu xã hội. Người lao động không chỉ được bảo đảm đời sống vật chất, mà còn có thời gian rỗi để hưởng thụ văn hóa và góp phần xây dựng nền văn hóa mới, thể hiện cụ thể "sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người" (C.Mác). Còn theo quan sát của Anh - xtanh (nhà khoa học hàng đầu của thế kỷ XX), "Chỉ cá nhân đơn lẻ mới có thể tư duy và qua đó, tạo ra những giá trị mới cho xã hội,... cũng như vậy, một cá thể đơn lẻ sẽ không thể phát triển nếu thiếu mảnh đất dinh dưỡng của cộng đồng"(1). Tiềm năng, ưu việt của kinh tế tri thức còn thể hiện ở xu hướng mới của phát triển khoa học có tính chất liên ngành, đặc biệt xu hướng thâm nhập vào nhau của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội (về tri thức, phương pháp, cách sử dụng thành tựu khoa học) hướng vào hình thành mối quan hệ hài hòa giữa con người với con người và giữa con người với tự nhiên. Dự báo của C. Mác về sự hình thành "khoa học về con người" thì phải đến thời đại kinh tế tri thức mới thành hiện thực. Sự phát triển kinh tế tri thức đến trình độ nào đó sẽ làm thay đổi phương thức lao động và sản xuất, phương thức tiêu dùng và lối sống của xã hội trong nền văn minh mới.

5 - Sự phát triển kinh tế thị trường theo định hướng mới

Nét đặc biệt trong thời đại hiện nay là cùng với quá trình phát triển kinh tế tri thức đã xuất hiện định hướng mới của kinh tế thị trường là phát triển bền vững ngày càng bộc lộ và tạo thành một sức ép toàn cầu. Sự xuất hiện định hướng mới của phát triển kinh tế thị trường là do những tất yếu khách quan sau đây:

Một là, suốt chiều dài lịch sử chủ nghĩa tư bản, mục tiêu phát triển kinh tế chỉ vì lợi nhuận của chủ đầu tư, coi thường những vấn đề xã hội và môi trường. Cuối thế kỷ XX, tác động của những vấn đề xã hội, môi trường đã đến mức cản trở phát triển kinh tế và uy hiếp sự sống còn của loài người, kể cả chủ nghĩa tư bản. Tình hình đó đặt ra vấn đề thay đổi định hướng phát triển kinh tế, bảo đảm sự phát triển đồng thuận giữa kinh tế với xã hội và môi trường.

Hai là, sự phát triển của kinh tế tri thức đã tạo ra khả năng thay đổi định hướng kinh tế thị trường. Bản thân kinh tế tri thức phải hướng thẳng vào mục tiêu phát triển bền vững ấy, nếu không, những thành tựu của kinh tế tri thức sẽ trở thành sức tàn phá, hủy diệt loài người khi nó rơi vào tay những lực lượng chống lại loài người. Cảm nhận được điều này, nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới đã chỉ ra rằng: ở thời đại chúng ta, các đại diện của giới chính trị, khoa học và công nghệ phải chịu trách nhiệm đạo lý đặc biệt lớn.

Tác động của xu thế phát triển bền vững đang đặt ra một vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu là thay đổi mô hình kinh tế, đặc biệt là các mô hình kinh tế thị trường tự do và mô hình công nghiệp hóa ở các nước đang phát triển dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên và lao động rẻ. Sự thay đổi này đòi hỏi một tầm nhìn thời đại mới, có ý nghĩa quyết định đối với nước đang phát triển.

6 - Phát triển theo con đường rút ngắn trở thành quy luật của các nước phát triển sau

Cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật lần thứ hai vào đầu thế kỷ XX, đưa nền kinh tế công nghiệp lên trình độ nửa tự động hóa, đưa trình độ tổ chức, quản lý kinh tế lên trình độ tập đoàn kinh tế (tư bản chủ nghĩa). Từ đó bắt đầu xuất hiện khả năng phát triển theo con đường rút ngắn đối với các nước lạc hậu. Nếu quá trình công nghiệp hóa lần đầu tiên ở nước Anh phải mất hơn một trăm năm thì mấy nước được gọi là "những con rồng" ở châu á chỉ mất khoảng 30 năm. Thời gian để tăng GDP/đầu người lên gấp đôi cũng khác nhau: Nếu Anh cần 50 năm, Nhật Bản chỉ 34 năm thì Hàn Quốc chỉ mất 11 năm.

Sở dĩ xuất hiện con đường rút ngắn là do sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đã tạo ra các tiền đề về khoa học và công nghệ, về giáo dục và đào tạo, về y tế, về tổ chức và quản lý, về vốn đầu tư cho các nước phát triển sau, thông qua quá trình toàn cầu hóa tư bản chủ nghĩa.

Vào cuối thế kỷ XX trở đi, khi kinh tế tri thức ra đời và lớn mạnh thì những tiền đề ấy đã có một bước phát triển cao hơn về chất lượng. Thu hút những thành tựu ấy từ các nước phát triển để xây dựng chế độ mới là vấn đề có tính quy luật, tính nguyên tắc trong đường lối phát triển của đảng cầm quyền.

Thực tiễn hợp tác đầu tư nước ngoài và hội nhập kinh tế thế giới những năm qua đã đem lại một bài học cảnh tỉnh các nước phát triển sau. Đó là nhà đầu tư nước ngoài chỉ lo thu lợi nhuận trước mắt của họ, bất chấp những vấn đề xã hội và môi trường bị tàn phá ở nước sở tại, kể cả trong hợp tác đầu tư cho giáo dục đại học. Bài học chỉ ra rằng: nước tiếp nhận đầu tư phải biết lựa chọn những thành tựu mình cần và biết tránh những mánh khóe, thủ đoạn kinh doanh kiểu cũ của nhà đầu tư nước ngoài.

II - Một số vấn đề cơ bản trong thực tiễn phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

Kinh tế tri thức được đưa vào Văn kiện Đại hội IX của Đảng ở mức độ "từng bước vận dụng kinh tế tri thức". Quá trình mở cửa và hội nhập chịu tác động ngày càng tăng của kinh tế tri thức (đang vận động trong quỹ đạo chủ nghĩa tư bản), làm bộc lộ cả tiềm năng và hạn chế của nước ta, rõ nhất là ở thực trạng nền kinh tế và thể chế kinh tế chính trị. Để phân tích đầy đủ tiềm năng và hạn chế của ta trước xu thế kinh tế tri thức, cần có sự tổng kết ở phạm vi quốc gia để định vị nước ta và định hướng phát triển kinh tế tri thức. ở phạm vi một nghiên cứu ngắn, chúng tôi chỉ có thể nêu một số vấn đề cơ bản từ thực tiễn nước ta.

Thứ nhất, định hướng xã hội chủ nghĩa và kinh tế tri thức

Nhiều đảng cộng sản cầm quyền trong thế kỷ XX với chiến công lừng lẫy nhưng cuối cùng đều thất bại do đường lối phát triển kinh tế - xã hội không hợp thời đại. Bài học lịch sử thế giới đó chỉ ra rằng cơ sở kinh tế công nghiệp cơ khí không phải là cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xã hội. Cuộc đại khủng hoảng thể chế kinh tế chính trị của chủ nghĩa tư bản hiện nay lại phát đi tín hiệu rằng kinh tế tri thức không phải là cơ sở kinh tế của chủ nghĩa tư bản mà của một xã hội thay thế nó. Chính sức mạnh của tất yếu kinh tế trong thời đại hiện nay đang là thách thức lớn nhất đối với tất cả các chế độ chính trị trên thế giới. Trong đó khó khăn hơn là đối với các nước lạc hậu phát triển sau.

Xét về bản chất, kinh tế tri thức không phải là cơ sở của nền thống trị của số ít đối với nhân dân, của chủ nghĩa bá quyền nước này đối với nước khác.

Từ những quan sát ấy có thể nhận rõ rằng, sự phát triển kinh tế tri thức là cơ hội chưa từng có của sự phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa (với nội hàm là phát triển bền vững).

Liên hệ với thực tế thì thấy rằng, trong thời đại kinh tế tri thức kiên trì định hướng xã hội chủ nghĩa là có cơ sở khoa học thực tiễn. Nhưng sự kiên trì này ở Việt Nam lại chưa được thể hiện trong mô hình phát triển kinh tế - xã hội. Với những vấn nạn về xã hội và môi trường ngày càng tăng, với những hậu quả của tệ quan liêu, tham nhũng trong quản lý đã cho thấy mô hình công nghiệp hóa dựa trên khai thác tài nguyên và lao động rẻ đã lỗi thời, hoàn toàn không phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa và với thời đại hiện nay.

Chuyển sang mô hình kinh tế thị trường dựa trên kinh tế tri thức vừa là một đòi hỏi cấp bách của định hướng xã hội chủ nghĩa, vừa phù hợp với thời đại kinh tế hiện nay. Đây phải là một trong những vấn đề chiến lược cơ bản của Đại hội XI của Đảng.

Thứ hai, kết hợp nội lực với ngoại lực

Nội lực và ngoại lực là hai sức mạnh cơ bản của con đường phát triển rút ngắn. Kết hợp tốt hai sức mạnh đó thì dân tộc mới có thể đồng hành cùng thời đại. Ngoại lực ở đây là những thành tựu của kinh tế tri thức trên tất cả các lĩnh vực, chứ không phải bất cứ ngoại lực nào. Không có ngoại lực này thì các nước phát triển sau chỉ dừng lại ở nền kinh tế thị trường “hoang dã”. Chính vì vậy mà V. I. Lê-nin đòi hỏi những người cộng sản phải dang cả hai tay mà nắm lấy những thành tựu tiên tiến của chủ nghĩa tư bản.

Mặt khác, muốn sử dụng thành tựu tiên tiến làm cho dân giàu, nước mạnh thì phải phát huy nội lực của dân tộc. Trong đó chủ yếu nhất là nguồn nhân lực có chất lượng cao trên các lĩnh vực khoa học và công nghệ, giáo dục và văn hóa, lãnh đạo và quản lý các cấp và doanh nghiệp. Không có hoặc thiếu nguồn nội lực như vậy thì chỉ tiếp nhận những nguồn ngoại lực chất lượng thấp, thậm chí là "rác thải" của các nước khác.

Nhìn vào thực trạng nước ta, đây đang là khâu yếu nhất của cả hệ thống, từ trình độ công nghệ cao và tổ chức quản lý ở doanh nghiệp cho đến các lĩnh vực khoa học và công nghệ, nền giáo dục, đào tạo, môi trường văn hóa, hệ thống lãnh đạo quản lý các cấp. Hệ quả là chỉ có thể tăng vốn đầu tư để đạt tốc độ tăng trưởng cao, còn chất lượng, hiệu quả thấp.

Thứ ba, xây dựng thể chế chính trị phù hợp với yêu cầu vận dụng và phát triển kinh tế tri thức

Một thể chế kinh tế chính trị như vậy sẽ phát huy ngày càng đầy đủ những ưu thế của định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Muốn xây dựng thể chế như vậy, cần có nhận thức mới và giải quyết đúng những vấn đề chủ yếu sau đây:

a - Mối quan hệ giữa chính trị với kinh tế

Vận dụng quan điểm duy vật lịch sử trong phát triển kinh tế thị trường, V. I. Lê-nin đã đề ra nguyên lý: "Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, chính trị không thể không chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế".

Đây là nguyên lý của đảng lãnh đạo và nhà nước quản lý. Nguyên lý đó chỉ rõ: quan điểm chính trị của đảng cầm quyền phải phản ánh được quy luật và nhu cầu của kinh tế phát triển bền vững dựa trên kinh tế tri thức (chứ không phải chủ quan duy ý chí, dù là của số đông). Trên cơ sở ấy, và chỉ trên cơ sở ấy, hoạt động lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước ta sẽ phát huy đầy đủ tác dụng và hiệu quả. Đây còn là cơ sở để xây dựng nền dân chủ từ trong phát triển kinh tế, để khắc phục tệ quan liêu, tham nhũng, tệ nói nhiều làm ít, nói nhưng không làm của một số cán bộ lãnh đạo. Chỉ trên cơ sở ấy mới có mối quan hệ công khai, minh bạch, công bằng trong thực tế.

Trong giai đoạn hiện nay, nền chính trị tiến bộ phải phản ánh được yêu cầu phát triển bền vững với nội hàm là "Tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường" như đường lối đã nêu (nhưng chưa thực hiện). Địa vị hàng đầu của chính trị chính là giải quyết được khâu "đi đôi" trong thực tế, tức là bảo đảm sự phát triển đồng thuận giữa kinh tế với xã hội và môi trường, chứ không phải chỉ nói trong hội nghị, còn ngoài đời sống thì tình trạng ô nhiễm tăng lên, tài nguyên và môi trường bị tàn phá nặng nề như hiện nay.

b - Cấu trúc và sự vận hành của thể chế

Dựa trên nguyên lý về mối quan hệ biện chứng giữa chính trị với kinh tế để hình thành cấu trúc của thể chế gồm ba bộ phận: Tổ chức lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước, tổ chức của hệ thống doanh nghiệp, hệ thống các tổ chức chính trị - xã hội của nhân dân. Hiệu quả của thể chế phụ thuộc không những vào cấu trúc như trên, mà còn phụ thuộc vào phương thức vận hành của thể chế: đó là thiết lập mối quan hệ thông tin, tương tác thường xuyên giữa các bộ phận. Trên cơ sở tích hợp thông tin (không ngừng biến đổi từ thực tiễn) mà mỗi bộ phận tìm ra phương án hoạt động tối ưu của mình. Nhờ đó, cả thể chế sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp lớn hơn của sự phát triển kinh tế, chính trị và xã hội của đất nước.

Thứ tư, mối quan hệ giữa con người với tổchức

Mối quan hệ này được hình thành trong nền kinh tế thị trường. Nhưng ở giai đoạn kinh tế công nghiệp tư bản chủ nghĩa, con người chỉ là công cụ của tổ chức và tổ chức chỉ là công cụ của ông chủ để thực hiện mục đích làm giàu.

Mối quan hệ mới giữa cá nhân và tổ chức trong kinh tế tri thức hình thành trong môi trường văn hóa mới. Những công trình nghiên cứu về quản lý ở các nước phát triển cho thấy: trong giai đoạn kinh tế công nghiệp phát triển dựa trên "con người kinh tế" như một động lực, còn trong giai đoạn kinh tế tri thức phát triển lại dựa vào "con người văn hóa" với tư cách vừa là động lực vừa là mục tiêu.

Đối với nước ta, xây dựng kinh tế tri thức là một vấn đề mới, nhưng là một tất yếu khách quan của giai đoạn mới.

Thứ năm, thời gian và phát triển

Kinh tế thị trường dựa trên quá trình xã hội hóa và cạnh tranh, nên nhân tố thời gian ngày càng có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển cá nhân và tổ chức. Tiết kiệm thời gian là một ưu thế của xã hội công nghiệp khác hẳn với các xã hội tiền công nghiệp. Các Mác đã nói tới Quy luật tiết kiệm thời gian là một trong những quy luật phát triển kinh tế thị trường. Tác động của quy luật này trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã thể hiện ở sự rút ngắn dần thời gian công nghiệp hóa, ở năng suất lao động ngày càng cao, thời gian lao động được rút ngắn.

Quy luật tiết kiệm thời gian chỉ phát huy tác động tốt nhờ sự phát triển khoa học và công nghệ, tổ chức và quản lý, nhất là nhờ một thể chế kinh tế chính trị hợp lý mới khai thác được tiềm năng to lớn về tiết kiệm thời gian, đặc biệt trong giai đoạn kinh tế tri thức.

Đối với nước phát triển sau, đây là cơ hội lớn để tiến kịp thời đại, nếu có tổ chức và thể chế vận hành phù hợp cho phép tiết kiệm mọi nguồn lực xã hội, nguồn lực tự nhiên. Quy luật tiết kiệm thời gian phát huy đầy đủ sức mạnh của nó khi kinh tế thị trường theo định hướng phát triển bền vững dựa trên kinh tế tri thức. Quy luật này bị xóa bỏ trong những thể chế quan liêu, tham nhũng, những lĩnh vực hoạt động không có sự kiểm kê, kiểm soát của nhà nước và xã hội. Những nghiên cứu gần đây cho thấy: những công trình công nghiệp hóa dựa vào khai thác tài nguyên, tàn phá môi trường đều rơi vào tăng trưởng kinh tế số âm, dù thống kê nhà nước đem lại tỷ lệ tăng trưởng dương. Tăng trưởng như thế có thể đem lại một số lợi ích hạn hẹp cho thế hệ hiện nay nhưng sẽ để lại những hậu quả lâu dài cho các thế hệ mai sau. Đây cũng là vấn đề hiện nay của Việt Nam. Nó đặt ra tính cấp bách của sự chuyển sang phát triển bền vững dựa trên kinh tế tri thức.

_______________________________________________
(1) A.Einstein: Thế giới như tôi thấy, Nxb Tri thức, 2005, tr 24

Trần Ngọc Hiên - GS, TS, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh,

 

  Gửi tin phản hồi Gửi Email In bài viết
Ý kiến bạn đọc gửi
Tin tức này chưa có ý kiến nào
Điều trị hội chứng thận hư tiên phát thể phụ thuộc và kháng Steroid tại Bệnh viện Trẻ em Hải Phòng
Thời gian: 13/07/2018 - 09:10
Chiều 12/7, tại Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hải Phòng diễn ra hội nghị tư vấn đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp thành phố: “Đánh giá hiệu quả và những thay đổi miễn dịch trong điều trị hội chứng thận hư tiên phát thể phụ thuộc và kháng Steroid bằng Cyclophosphamid liều cao truyền tĩnh mạch phối hợp Presnisolon tại Bệnh viện Trẻ em Hải Phòng”.
Tin mới
Điều trị hội chứng thận hư tiên phát thể phụ thuộc và kháng Steroid tại Bệnh viện Trẻ em Hải Phòng
Tập huấn hướng dẫn một số công thức luân canh cây trồng phù hợp điều kiện thành phố Hải Phòng cho hiệu quả kinh tế cao
Kết nối cung cầu công nghệ Việt Nam - Nhật Bản lần thứ 3
Nghiên cứu luận cứ khoa học khai thác giá trị di sản văn hóa - lịch sử trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm phục vụ phát triển du lịch Hải Phòng
Nghiên cứu thiết kế xây dựng trục tích hợp (ESB) trên mạng truyền số liệu chuyên dùng thành phố
Đánh giá tiềm năng ứng dụng các công nghệ sử dụng năng lượng mặt trời tại đảo Cát Bà
Ứng dụng công nghệ tự động hóa, năng lượng tái tạo trong nuôi trồng, khai thác thủy hải sản
Sắp diễn ra Phiên kết nối cung cầu công nghệ giữa các doanh nghiệp Việt Nam và Nhật Bản lần thứ 3
Bế giảng khóa đào tạo Giám đốc Chiến lược (Keieijuku) khóa 2
Ứng dụng công nghệ thông tin và các giải pháp kết nối, bảo mật trong quản lý điều hành cấp xã
Ứng dụng năng lượng mặt trời trong sản xuất và đời sống
Nghiên cứu luận cứ khoa học xây dựng thành phố thông minh tại Hải Phòng đến năm 2020, 2025 định hướng 2030
Ứng dụng các giải pháp công nghệ trong xử lý môi trường nước thải, rác thải làng nghề và khu công nghiệp
Điều động, bổ nhiệm chức vụ Chi cục trưởng Chi cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng
Sử dụng phân bón hữu cơ trong sản xuất nông nghiệp sạch