Hải Phòng, ngày 10 tháng 12 năm 2019

Bảo Hà, làng nghề hơn 700 năm tuổi

Làng Bảo Hà ở xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo là cái nôi của nghề tạc tượng Việt Nam. Qua gần 700 năm, Bảo Hà vẫn giữ vẻ đẹp yên bình của một làng quê Bắc bộ truyền thống, cùng những tinh hoa trong nghệ thuật tạc tượng, sơn mài, điêu khắc và múa rối dân gian.

Về làng nghề Bảo Hà du khách sẽ được nghe câu chuyện về ông tổ Nguyễn Công Huệ. Rằng, từ nhỏ Nguyễn Công Huệ có biệt tài làm các con giống ngộ nghĩnh bằng các vật dụng có sẵn trong vườn nhà. Giặc Minh biết đến tài hoa của ông bèn bắt ông đi khổ sai. 10 năm sau trở về làng, ông truyền lại cho dân làng 4 nghề: dệt, châm cứu lá ngải, điêu khắc gỗ và sơn mài. Để tưởng nhớ công ơn của cụ, tại miếu Cả ở làng Bảo Hà hiện lưu giữ tượng chân dung cụ Nguyễn Công Huệ, tương truyền do chính tay cụ tạc.



Miếu Bảo Hà được công nhận di tích lịch sử quốc gia năm 1991.

Miếu Bảo Hà (hay còn gọi là miếu Cả), là trung tâm tín ngưỡng lâu đời của địa phương, di tích lịch sử quốc gia được công nhận năm 1991. Nơi đây gìn giữ hầu như nguyên vẹn những tác phẩm tiêu biểu, điển hình của nghệ thuật tạc tượng truyền thống Bảo Hà. Không chỉ có tượng Phật, tượng Thánh, tượng truyền thần, nghệ thuật điêu khắc Bảo Hà còn được thể hiện trên những bức hoành phi, đại tự, câu đối, nhang án, cửa võng, phù điêu…. với độ tinh xảo, nghệ thuật cao. Chẳng thế mà những năm trước đây, tượng Bảo Hà nức tiếng khắp xứ Đông, người thợ của làng nghề được mời đi tạc ngai vàng, tạc tượng Phật hầu khắp các đình chùa cả nước.

Đỉnh cao của nghệ thuật tạc tượng Bảo Hà được lưu giữ trong hậu cung của miếu. Bức tượng đức Thánh Linh Lang Đại Vương hơn 500 năm tuổi, được xem là bảo vật xứ Đông, có thể đứng lên ngồi xuống như người thật. Tượng được đích thân ông tổ nghề tạc tượng Bảo Hà Nguyễn Công Huệ làm ra, mang sắc diện tuấn tú khác thường, nét chạm tinh tế toát lên khí tượng đế vương. Đây là tác phẩm sáng tạo trên cơ sở kết hợp giữa nghệ thuật tạc tượng và nghệ thuật múa rối. Những nghệ nhân xưa sử dụng cách chuyển động trong múa rối để “thổi hồn” vào bức tượng, tạo nên sự kỳ lạ, độc đáo. Cụ Nguyễn Văn Nghĩa, 83 tuổi, thủ nhang miếu Bảo Hà cho biết, bức tượng độc đáo này có cách đây gần 700 năm, là “của hiếm” trong số những bức tượng hiện có ở Việt Nam. Người dân địa phương tự hào coi đây là một báu vật của làng nghề truyền thống.

Không nhiều ngôi làng tại Bắc bộ sở hữu 2 di tích quốc gia trên địa bàn như Bảo Hà. Cùng với miếu Cả, di tích lịch sử quốc gia chùa Linh Miễu cũng được xem là kho tàng sống động của nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian. Hơn 40 pho tượng cổ tuyệt đẹp trong chùa là những tác phẩm mang hồn cốt đặc trưng của tượng Bảo Hà. Pho nào pho nấy mang thần thái riêng không  lẫn với phong cách dân gian khác. Bằng tình yêu và sự tỉ mỉ, bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Bảo Hà "thổi hồn" vào thớ gỗ, làm cho những bức tượng vô tri ánh lên sắc diện và hồn vía con người, đẹp như ngọc, bất chấp thời gian.

Là hậu duệ của dòng họ Tô nổi tiếng tại Bảo Hà, nhiều đời nay, gia đình ông Tô Văn Hậu vẫn coi nghề tạc tượng là gia phong, được truyền từ đời này qua đời khác. Ông Hậu cho biết, gia đình ông trước đây chuyên tạc tượng Phật. Ngày nay, do nhu cầu của thị trường, ông và các hộ làng nghề  tạc cả tượng truyền thần, phù điêu, đại tự, ban thờ gia tiên theo đặt hàng của khách thập phương. Nguyên liệu chính để tạo nên một tác phẩm điêu khắc bao gồm gỗ mít, gỗ dổi, gỗ xoan, là các loại gỗ bền, chắc, ít cong vênh, dễ đánh bóng. Ban đầu, người thợ tạo dáng cơ bản cho sản phẩm bằng cưa, rìu, búa… Sau đó tạo nét bằng các loại đục chuyên dụng. Kế tiếp là làm nhẵn bằng bào, dao ve, đá mài. Cuối cùng là đánh bóng, sơn vẽ. Có nhiều công đoạn khác nhau để tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh. Công đoạn nào cũng cần sự tỉ mỉ và đam mê. Ngắm những người thợ Bảo Hà làm việc mới thấy sự tài hoa hiển hiện trên từng đường đục, nét chạm. Qua nhiều thăng trầm lịch sử, nhưng chưa khi nào tiếng đục, tiếng búa thôi vang lên trên khắp các thôn xóm ở Bảo Hà. Thứ âm thanh đanh giòn ấy là “đặc sản” của Bảo Hà hàng trăm năm nay.

Làng Bảo Hà hiện còn hơn 100 hộ gắn bó với nghề tạc tượng và gần 20 cơ sở sản xuất tập trung. Không chỉ là một làng nghề thông thường, thương hiệu tạc tượng Bảo Hà biến vùng quê này trở thành một trong những điểm đến lý thú của chương trình du khảo đồng quê, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Từ Bảo Hà, khách du lịch có thể ghé thăm nhiều cơ sở sản xuất thủ công như tạc tượng dệt chiếu, chế tác rối, sản xuất nhạc cụ dân tộc với những nghệ nhân nổi tiếng như ông Bùi Văn Vược, Đỗ Văn Bưởng… Những xưởng thủ công truyền thống ở đây góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống, đem lại sắc thắm cho diện mạo nông thôn mới của làng nghề Bảo Hà.

(BHP)